Sjóstöng og sjóferðir frá Raufarhöfn norður yfir heimskautsbaug

Í Landnámu er getið fyrstu manna er námu Ísland. Arngeir hét sá er Sléttu nam alla frá Hávarðarlóni vestan til Sveinungsvíkur að austan. Á þjóðveldisöld er Raufarhafnar getið vegna siglinga. Sturlungasaga segir að þeir Grundarfeðgar Sighvatur og Sturla hafi þurft að koma utan sekum manni Órækju Snorrasyni sem var skjólstæðingur þeirra. Höfðu þeir frétt um skip að nafni Raftabúsan sem bjó sig út til siglingar frá Raufarhöfn. Gerðu þeir feðgar ferð sína austur með föruneyti. Þegar kom í Öxarfjörð fréttu þeir að skipið væri þegar í burtu siglt og snéru aftur við það.

Manntal var tekið á Íslandi í fyrsta skipti árið 1703. Þar er Raufarhöfn nefnd og er þar lágreistur torfbær, er stendur undir Klifinu. Reyndust íbúar þar vera fimm manns. Þegar höfundar Jarðabókarinnar þeir Árni Magnússon og Páll Vídalín komu til Raufarhafnar árið 1712 voru þar engir ábúendur. Talið er að bærinn hafi lagst í eyði eftir Stóru bólu (1707-1709). Ekki er með vissu vitað hvenær byggð hefst þar aftur. Næstu heimildir eru frá árinu 1785. Þá er jörðin komin í ábúð sem virðist vara til ársins 1964. Ábúendur að jörðinni Raufarhöfn, sem var þá ríkiseign, voru þau Maríus Lund og kona hans Rannveig Lund. Var það lífstíðarábúð. Raufarhafnarhreppur varð að sjálfstæðu sveitarfélagi 1. Janúar 1945. Sama ár kaupir Raufarhafnarhreppur jörðina af Landbúnaðarráðuneytinu.

Árið 1819 varð Raufarhöfn löggilt sem verslunar- og siglingarhöfn til tveggja ára. Var löggildingin framlengd til tveggja ára í senn til ársins 1833. Þá gaf konungur út tilskipun um að Raufarhöfn skildi teljast kaupstaður. Þann 22. desember 1836 var ákveðið að Raufarhöfn skildi teljast löggildur verslunarstaður. Árið 1834 er gefið út fyrsta lóðabréfið fyrir byggingarlóð við höfnina. Þá voru byggð stór og góð verslunarhús. Eitt þeirra hét Verslunin.

Árið 1845 kaupir Chr.Taage verslunina. Á Raufarhöfn var þá eina fasta verslunin á svæðinu frá Húsavík til Vopnafjarðar þ.e. á árunum 1835-1895 eða í heil 60 ár.

Árið 1896 tóku bræðurnir Sveinn og Jón Einarssynir frá Hraunum í Fljótum verslunina á leigu og keyptu hana að þremur árum liðnum. Þeir ráku verslun og útgerð undir nafninu „Bræðurnir Einarsson“ í nær 70 ár. Einar Jónsson sonur Jóns eignaðist svo búðina 1950-1951 ásamt öllum lóðaréttindum. Hann heldur rekstri áfram til ársins 1968.

Árið 1927 reisti Kaupfélag Norður-Þingeyinga útibú á Raufarhöfn. Það var rekið til ársins 1960. Þá var Kaupfélag Raufarhafnar sett á laggirnar. Það varð ekki langlíft því það varð gjaldþrota  í lok síldarævintýrsins árið 1968. Þá tók Kaupfélag Norður-Þingeyinga við rekstri þess á nýjan leik og rak það til ársins 1989 er Kaupfélaga Langnesinga tók við rekstrinum. Frá árinu 1990 hefur verslun á ný verið í höndum einstaklinga.

Chr. Taage, sem keypti verslunina árið 1845 rak hákarlaútgerð í stórum stíl með 2-3 skipum. Raufarhöfn var  stærsta útflutningshöfn  hákarlalýsis á árunum í kringum 1850. Bræðurnir Einarsson keyptu fisk á föstu verði og sáu um verkun frá fyrstu hendi. Með tíð og tíma kom nýr atvinnuvegur, þ.e. síldveiðar og síldarverkun. Var Sveinn Einarsson þar fremstur í flokki. Hann var  reyndar brautryðjandi á meðal Íslendinga í þeim atvinnuvegi, sem í fyrstu var aðeins reknetaveiði fyrir opnu hafi.

Sveinn Einarsson kynntist bræðrunum Mannes og þeirra veiðum. Fastmælum var bundið að þeir bræður útvegi honum skip til reknetaveiða. Hann fer til Kaupmannahafnar veturinn 1901 og þaðan til Karmeyjar og kaupir skipið Vega 16-18 lesta skip með öllum búnaði. Hann fékk Tómas Mannes til að ráða áhöfn á skipið og sigla því til Raufarhafnar í maí mánuði svo það gæti farið á handfæraveiðar áður en reknetaveiðar hæfust. Veiðar þessar stunduðu þeir á Vegu í 16 sumur. Árið 1906 og 1907 höfðu þeir norskan gufubát á leigu og gerðu út á herpinót. Þannig hófust síldveiðar fyrir opnu hafi frá Raufarhöfn, sem stunduð var samfellt til ársins 1968.

Benedikt Mannes hafði eftir tveggja ára kynni af Raufarhöfn sértakt dálæti á staðnum, sem kjörnum fyrir síldarverkun. Árið 1903 byggði Ths. Falk útgerðarstöð á Raufarhöfn samkvæmt ráðleggingum Benedikts. Þegar í maí mánuði kom gufuskip með húsa- og bryggjuvið frá Noregi og smiði og verkamenn til að byggja upp stöðina. Falk gerði út þrjá herpinótabáta á síld. Þeir hétu Alliance og Assistant. Falk rak síldarútgerð sína frá Raufarhöfn um 12 ára skeið með sömu bátum og fyrirkomulagi.

Árið 1922 keypti Gustav Evinger frá Eggesönæs á Suður Mæri, eignir Norðmanna á Raufarhöfn. Reisti hann þar síldarverksmiðju og rak hana til ársins 1935 er Síldarverksmiðjur Ríkisins kaupa verksmiðjuna. Ekki mátti það tæpara standa því megnið af vélum um fór með skipi frá Noregi daginn sem Þjóðverjar hernámu Noreg.

Það má segja að síldarsöltun hafi legið niðri á Raufarhöfn frá því að Norðmenn söltuðu síld á fyrri hluta aldarinnar þar til Óskar Halldórsson kom til skjalanna og lét salta í 430 tunnur haustið 1946. Halldór Laxnes gerði Óskar Halldórsson síðar ódauðlegan sem Íslandsbersa í bók sinni Guðsgjafaþula. Árið 1947 hófu söltun á Raufarhöfn þeir; Óli Hertvig, Sveinn Benediktsson og Vilhjálmur Jónsson. Síðan komu söltunarstöðvar hver á fætur annarri. Þegar best lét voru söltunarstöðvar á Raufarhöfn samtals ellefu.

Á síldarárunum komu hér meiri auðæfi á land en víðast annars staðar á landinu. Árið 1961 var Raufarhöfn stærsta síldarútflutningshöfn á Íslandi. Árin þar á undan og eftir í öðru og þriðja sæti. Seinna datt botninn úr þessu ævintýri og eftir sátu heimamenn lítt viðbúnir og undrandi yfir þvi hvað lítið varð eftir af peningaflóðinu í bænum sjálfum. Það kom í hlut þeirra að hreinsa til í kringum höfnina. Í dag er fátt sem minnir á þennan tíma. Bryggjur hafa verið rifnar og nýtísku bátalægi eru komin í þeirra stað. Gömlu verbúðirnar hafa fengið nýtt hlutverk eða verið rifnar. Útgerð frá Raufahöfn er nú að mestu leyti stunduð á trillum og smærri þilfarsbátum. Frá Raufarhöfn er stutt á fengsæl fiskimið.

Sagnir segja að mesta hafísár á Íslandi hafi verið árið 1695. Þá náði hafís suður í Faxaflóa og austur og suður fyrir land. Engar heimildir eru héðan frá þeim árum. Eflaust hafa þau verið mjög erfið. Á árunum 1965-1971 var hafís þrálátur við norðurland með þeim ára, sem honum fylgir. Er það talinn vera mesti hafís síðan árið 1920. Þó hafa komið erfið hafísár af og til. Vorið 1979 var mjög erfitt og svo aftur árið 1988.

Bjarndýr hafa gengið á land á hafísvetrum. Í Ferðabók Olavs Olavíusar er þess getið að vöðuselur hafi hörfað undan hafís inn á víkur og lón í þúsundatali. Þá hafi bændur í Skinnalóni snurpað fyrir selavöður og fengið hátt í fjögur hundruð seli á einum degi. Á hafísárunum í síðustu öld fluttu útgerðamenn á Raufarhöfn báta sína í var í Hraunhöfn.

Hraunhöfnin dregur nafn sitt á náttúrlegri höfn, sem þótti gott skipalægi hér áður fyrr. Fluttu þeir báta sína þangað vegna þess að ísinn fór oft frá landi tímabundið. Gátu þeir þá stundað veiðar á meðan. Oftar en ekki lokaðist Raufarhöfnin alveg og fór ísinn stundum ekki fyrr en um mitt sumar. Hraunhöfnin er við Hraunhafnartanga nyrsta tangalandsins. Frægur er tanginn fyrir það að þar var Þorgeir Hávarðsson veginn í griðum, eins og segir í Fóstbræðrasögu.

Vó hann 14 menn áður en hann lá sjálfur í valnum. Höfuð Þorgeirs var skilið frá búknum og Þórarinn ofsi flutti það í belg til Eyjafjarðar. Þorgeir er dysjaður höfuðlaus á tanganum og allir þeir sem féllu. Heitir það Þorgeirsdys og vex dysin ár hvert. Er það ævaforn siður að heilsa haugbúum með því að kasta steini á haug þeirra. Þorgeirs var síðar hefnt af fóstbróður sínum Þormóði Kolbrúnarskáldi vestur á Grænlandi.